Tholen
Tholen is een historische stad op het gelijknamige eiland in de provincie Zeeland. De stad ligt aan de oostzijde van het eiland, aan het water van de Eendracht, dat tegenwoordig deel uitmaakt van het Schelde-Rijnkanaal. Tholen heeft een lange geschiedenis waarin water, handel, landbouw, bestuur en verdediging een belangrijke rol hebben gespeeld. Het oude stratenpatroon, de kerken, het voormalige stadhuis en de resten van de vestingwerken herinneren nog altijd aan het stedelijke verleden.
Het ontstaan van Tholen
Tholen ontstond in de middeleeuwen in een landschap van schorren, slikken, kreken en bedijkte polders. De ligging aan de Eendracht was belangrijk voor de ontwikkeling van de nederzetting. Hier bevond zich een overgang over het water en kon tol worden geheven. De naam Tholen wordt dan ook in verband gebracht met het heffen van tol.
De nederzetting groeide en kreeg in de middeleeuwen stedelijke rechten. Daarmee onderscheidde Tholen zich van de omliggende dorpen. De stad kreeg een eigen bestuur en vervulde een belangrijke functie voor het omliggende gebied.
De ligging aan het water bood economische mogelijkheden, maar maakte de plaats tegelijkertijd kwetsbaar voor stormvloeden en oorlogsgeweld.
Een ommuurde en versterkte stad
Tholen was eeuwenlang een vestingstad. Ter bescherming werden rond de stad muren, poorten, grachten en later uitgebreide verdedigingswerken aangelegd. Wie de stad wilde binnenkomen, moest vroeger een van de stadspoorten passeren.
Vooral in de zestiende en zeventiende eeuw, toen Zeeland vanwege zijn ligging van groot militair belang was, werden de verdedigingswerken aangepast en uitgebreid. Tholen maakte deel uit van het stelsel van versterkte plaatsen dat de Zeeuwse en Hollandse gebieden moest beschermen.
De oude stadspoorten en een groot deel van de oorspronkelijke verdedigingswerken zijn verdwenen. Toch is de vorm van de vroegere vesting nog goed in het landschap en het stratenpatroon te herkennen. De wallen, grachten en hoogteverschillen rondom de historische kern vertellen nog steeds waar de grenzen van de oude stad lagen.
De Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk
Een van de meest opvallende monumenten van Tholen is de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk. De imposante kerk bepaalt met haar toren in belangrijke mate het silhouet van de stad.
De geschiedenis van de kerk gaat terug tot de middeleeuwen. Oorspronkelijk was zij een rooms-katholieke kerk. Na de Reformatie kwam het gebouw in protestantse handen.
De omvang van de kerk laat zien dat Tholen in de middeleeuwen een plaats van betekenis was. Het gebouw is door de eeuwen heen verschillende malen gewijzigd en hersteld. Zowel het exterieur als het interieur bevat onderdelen die herinneren aan verschillende perioden uit de geschiedenis van de stad.
Het oude stadhuis
Een ander belangrijk monument is het oude stadhuis van Tholen. Het laat zien dat Tholen niet alleen een nederzetting, maar daadwerkelijk een stad met een eigen bestuur was.
Vanuit het stadhuis werden eeuwenlang bestuurlijke zaken geregeld. Hier vergaderden stadsbestuurders en werden besluiten genomen over onder andere belastingen, openbare orde, handel en het onderhoud van straten, havens en verdedigingswerken.
Het historische stadhuis behoort samen met de Grote Kerk tot de meest herkenbare monumenten van de oude binnenstad.
Handel, haven en ambachten
De ligging aan het water was van groot belang voor de economie van Tholen. Via de haven werden goederen aangevoerd en afgevoerd.
Binnen de stad waren allerlei ambachtslieden en middenstanders werkzaam. Bakkers, slagers, smeden, timmerlieden, kleermakers en andere vaklieden voorzagen de bevolking van goederen en diensten. Handelaren en schippers onderhielden contacten met plaatsen buiten het eiland.
De landbouw in de omgeving was eveneens van groot belang. Boeren uit de omliggende polders kwamen naar de stad om producten te verhandelen en benodigdheden te kopen. Daardoor waren stad en platteland economisch sterk met elkaar verbonden.
Straten, huizen en stadsbeeld
Het historische centrum van Tholen heeft op veel plaatsen zijn oude karakter behouden. Smalle straten, oude gevels, monumentale panden en het stratenpatroon herinneren aan de tijd waarin de bebouwing zich grotendeels binnen de vesting bevond.
De vorm van de stad werd bepaald door de beperkte ruimte binnen muren en wallen. Woningen, werkplaatsen, winkels en pakhuizen stonden dicht bij elkaar. Achter de huizen lagen erven, tuinen en schuren.
Niet alleen de grote monumenten zijn voor de geschiedenis van belang. Ook eenvoudige woonhuizen, oude gevelstenen, straatnamen, stoepen, watergangen en perceelsgrenzen kunnen iets vertellen over het vroegere leven in de stad.
Kerkelijk leven
Godsdienst speelde eeuwenlang een belangrijke rol in het dagelijkse leven. Voor de Reformatie was Tholen rooms-katholiek. In de zestiende eeuw veranderde dit ingrijpend en werd de Grote Kerk protestants.
In latere eeuwen ontstonden verschillende protestantse kerkelijke gemeenschappen. Kerkscheuringen en nieuwe kerkgenootschappen zorgden ervoor dat Tholen meerdere kerkgebouwen kreeg. De kerkelijke geschiedenis is daarmee een belangrijk onderdeel van de sociale geschiedenis van de stad.
De kerken waren niet alleen plaatsen voor de eredienst. Rond de kerkelijke gemeenten ontstonden ook verenigingen, scholen en vormen van armenzorg en maatschappelijk leven.
Water
Zoals overal op Tholen speelde het water een dubbele rol. Het bood mogelijkheden voor scheepvaart en handel, maar vormde tegelijkertijd een voortdurende bedreiging.
Dijken waren noodzakelijk om stad en omliggende polders tegen overstromingen te beschermen. Stormvloeden en dijkdoorbraken behoren dan ook tot de geschiedenis van het gebied.
De Watersnoodramp van 1 februari 1953 vormt een belangrijk keerpunt in de moderne geschiedenis van Zeeland. De ramp en de daaropvolgende versterking van dijken en uitvoering van de Deltawerken veranderden de verhouding tussen land en water ingrijpend.
Ook de aanleg van het Schelde-Rijnkanaal in de twintigste eeuw veranderde de omgeving van Tholen. De eeuwenoude Eendracht werd onderdeel van een belangrijke moderne scheepvaartverbinding tussen de Schelde en de Rijn.
Christoffel en Jan van Tholen
Bij een beschrijving van de geschiedenis van Tholen horen ook de mensen die er geboren werden, woonden of op een andere manier met de stad verbonden waren. Door de eeuwen heen kwamen uit Tholen bestuurders, predikanten, kunstenaars, militairen en andere personen die ook buiten de stad bekendheid kregen.
Een bijzondere plaats in de oudere geschiedenis wordt ingenomen door personen die de naam van Tholen als herkomstnaam droegen. In middeleeuwse bronnen kan een naam als ‘Van Tholen’ aangeven dat iemand uit Tholen afkomstig was of er familiebanden had.
De levensverhalen van bekende én minder bekende inwoners vormen een belangrijk onderdeel van de heemkunde. Zij laten zien hoe de geschiedenis van een stad niet alleen wordt gevormd door gebouwen en gebeurtenissen, maar vooral door de mensen die er leefden.
Van vestingstad tot woonstad
In de negentiende en twintigste eeuw veranderde Tholen sterk. De militaire betekenis van vestingwerken verdween en delen ervan werden afgebroken of kregen een andere functie. Nieuwe bebouwing verscheen buiten de oude stadskern.
Ook het dagelijkse leven veranderde. Mechanisatie, betere verbindingen, de komst van elektriciteit, waterleiding en gemotoriseerd verkeer en veranderingen in handel en landbouw maakten van het oude stadje geleidelijk een moderne woon- en werkgemeenschap.
Een zeer belangrijke verandering was de verbetering van de verbindingen met het vasteland. Waar het eiland vroeger sterk afhankelijk was van veren en scheepvaartverbindingen, zorgden bruggen en nieuwe wegen voor een veel directere verbinding met West-Brabant en de rest van Nederland.
De historische stad
Ondanks alle veranderingen is het verleden van Tholen nog duidelijk zichtbaar. De Grote Kerk, het oude stadhuis, monumentale woonhuizen, het oude stratenpatroon en de overblijfselen van de vestingstructuur geven de binnenstad een uitgesproken historisch karakter.
Wie oude kaarten naast de huidige plattegrond legt, kan op veel plaatsen de ontwikkeling van de stad nog volgen. Straten, voormalige grachten, wallen en oude perceelsgrenzen vormen als het ware een afdruk van eeuwen bewoningsgeschiedenis.
Tholen is daardoor niet alleen de naam van een eiland en een gemeente. Het is ook een oude Zeeuwse stad waarvan het huidige uiterlijk is gevormd door eeuwen van handel, bestuur, geloof, verdediging en leven met het water.
