Sint-Annaland is een dorp aan de noordzijde van het eiland Tholen. Het ligt aan de Krabbenkreek, tegenover Sint Philipsland, en is van oudsher nauw verbonden met landbouw, handel en het water. De haven, de Voorstraat, de Ring met de kerk en de omliggende polders bepalen nog altijd een belangrijk deel van het karakter van het dorp.

Sint-Annaland ontstond aan het einde van de vijftiende eeuw na de bedijking van schorren en slikken. Anders dan sommige veel oudere nederzettingen op Tholen werd het dorp doelbewust aangelegd. De structuur daarvan is tegenwoordig nog goed herkenbaar.

De geschiedenis van Sint-Annaland is het verhaal van inpoldering en landbouw, maar ook van meekrap, molens, middenstand, kerkelijk leven, watersnood en de voortdurende ontwikkeling van een relatief grote Thoolse dorpsgemeenschap.

Het ontstaan van Sint-Annaland

Het ontstaan van Sint-Annaland hangt nauw samen met Anna van Bourgondië. Zij was een buitenechtelijke dochter van hertog Filips de Goede van Bourgondië.

Aan het einde van de vijftiende eeuw gaf zij opdracht tot het bedijken van schorren in dit deel van het huidige eiland Tholen. In 1476 werd de polder bedijkt en ontstond de mogelijkheid een nieuwe nederzetting te stichten.

De nieuwe plaats werd genoemd naar haar beschermheilige, de heilige Anna. Zo ontstond de naam Sint-Annaland.

Het dorp werd planmatig aangelegd. Een centrale Voorstraat verbond de haven met het hoger gelegen gedeelte rond de kerk. Deze structuur is kenmerkend voor verschillende Zeeuwse dorpen die na een inpoldering werden gesticht.

Een ring-voorstraatdorp

Sint-Annaland is een goed voorbeeld van een Zeeuws ring-voorstraatdorp.

Bij deze dorpsvorm staat de kerk op of binnen een ring. Vanaf deze ring loopt een brede straat in de richting van de haven. In Sint-Annaland is dat de Voorstraat.

Deze aanleg had zowel een praktische als een symbolische betekenis. De kerk vormde het geestelijke middelpunt van de gemeenschap, terwijl de Voorstraat de verbinding vormde met de haven en daarmee met handel en vervoer.

Rond de Ring en langs de Voorstraat vestigden zich woningen, winkels en ambachtsbedrijven. Daardoor ontstond hier het economische en sociale centrum van het dorp.

Hoewel er in de loop van de eeuwen veel is veranderd, is deze historische structuur nog altijd duidelijk herkenbaar.

De kerk

De kerk nam vanaf het ontstaan van Sint-Annaland een centrale plaats in.

Oorspronkelijk was de bevolking rooms-katholiek en was de kerk gewijd aan de heilige Anna. Na de Reformatie veranderde de kerkelijke situatie en werd de plaatselijke kerk protestants.

De oude kerk heeft niet de eeuwen doorstaan. In de loop van de tijd vonden verbouwingen en vervangingen plaats. De huidige kerkelijke gebouwen vertellen daardoor verschillende hoofdstukken uit de godsdienstige geschiedenis van het dorp.

Het kerkelijke leven bleef in Sint-Annaland altijd sterk aanwezig. Naast de Hervormde Gemeente ontstonden andere protestantse kerkgenootschappen, die ieder hun eigen kerkgebouw en verenigingsleven kregen.

De verschillende kerken vormen daardoor een belangrijk onderdeel van de sociale en bouwkundige geschiedenis van Sint-Annaland.

Bestuur en heerlijkheid

Sint-Annaland was vroeger een heerlijkheid. De ambachtsheren bezaten rechten die tegenwoordig bij de overheid liggen. Zij hadden invloed op het bestuur, de rechtspraak en het beheer van gronden.

Later werd Sint-Annaland een zelfstandige gemeente. Het dorp beschikte over een eigen burgemeester, gemeenteraad en gemeentehuis.

Deze zelfstandigheid bleef bestaan tot de gemeentelijke herindeling van 1971. In dat jaar werden de gemeenten op het eiland Tholen samengevoegd tot één gemeente Tholen.

Daarmee kwam een einde aan het zelfstandige gemeentebestuur van Sint-Annaland.

Landbouw

Landbouw vormt een rode draad door de geschiedenis van Sint-Annaland.

De vruchtbare zeeklei rondom het dorp was uitstekend geschikt voor akkerbouw. Generaties boeren verbouwden er graan, aardappelen, suikerbieten, uien en andere gewassen.

De landbouw bepaalde niet alleen het landschap, maar ook het dagelijkse leven. Veel inwoners werkten als boer of landarbeider. Anderen verdienden hun bestaan in bedrijven en ambachten die rechtstreeks van de landbouw afhankelijk waren.

Voor de mechanisatie waren grote aantallen arbeidskrachten nodig. Ploegen, zaaien, wieden en oogsten vroegen veel handwerk. Paarden waren onmisbaar voor het trekken van ploegen, wagens en landbouwmachines.

In de twintigste eeuw veranderde dit ingrijpend. Tractoren en andere machines namen veel werk over. Het aantal landarbeiders nam sterk af en landbouwbedrijven werden groter.

Meekrap

Een bijzonder hoofdstuk in de landbouwgeschiedenis van Sint-Annaland is de teelt van meekrap.

Meekrap was eeuwenlang een belangrijk gewas in Zeeland. Uit de wortels van de plant werd een rode kleurstof gewonnen die werd gebruikt voor het verven van textiel.

Het gewas stelde bijzondere eisen aan grond en verzorging en bleef meerdere jaren op het land staan voordat de wortels konden worden geoogst.

Na de oogst moesten de wortels worden gedroogd en verwerkt. Dat gebeurde in speciale gebouwen die meestoven werden genoemd.

De meekrapteelt zorgde in delen van Zeeland voor aanzienlijke inkomsten. Ook op Tholen speelde zij een belangrijke economische rol.

In de negentiende eeuw kwam hieraan geleidelijk een einde. Door de ontwikkeling van kunstmatige kleurstoffen verloor natuurlijke meekrap haar economische betekenis.

De Meestoof

De geschiedenis van de meekrap leeft in Sint-Annaland voort in Streekmuseum De Meestoof.

Het museum is gevestigd in een voormalige meestooof en richt zich op de geschiedenis van het eiland Tholen en Sint Philipsland.

De naam verwijst rechtstreeks naar de vroegere verwerking van meekrap.

In het museum worden voorwerpen, documenten, foto’s, kleding, gereedschappen en ingerichte vertrekken bewaard die een beeld geven van het vroegere leven op Tholen.

Daarbij gaat het niet alleen om bijzondere historische gebeurtenissen. Juist het dagelijkse leven krijgt veel aandacht: wonen, werken, landbouw, onderwijs, ambachten, klederdracht en de strijd tegen het water.

De Meestoof vervult daarmee een belangrijke functie bij het bewaren van het heemkundige erfgoed van het eiland.

De molens

Molens waren onmisbaar in een agrarische gemeenschap als Sint-Annaland.

Het dorp bezit twee karakteristieke korenmolens: De Vier Winden en De Hoop.

De molens werden gebruikt om graan te malen. Boeren uit de omgeving brachten hun graan naar de molenaar, waarna het meel onder meer door plaatselijke bakkers kon worden verwerkt.

De molenaar was daardoor een belangrijke ambachtsman binnen de dorpsgemeenschap.

De twee molens behoren tegenwoordig tot de meest herkenbare monumenten van Sint-Annaland. Zij herinneren aan de tijd waarin windkracht een onmisbare energiebron was voor de plaatselijke economie.

De haven

De haven heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van Sint-Annaland.

Voor de komst van goede wegen en vrachtwagens was vervoer over water vaak de gemakkelijkste manier om grote hoeveelheden goederen te vervoeren.

Via de haven werden landbouwproducten verscheept en goederen voor het dorp aangevoerd. Vooral aardappelen, uien en suikerbieten waren belangrijke producten uit het omliggende landbouwgebied.

De haven bracht ook contacten met andere plaatsen. Schippers, handelaren en arbeiders zorgden voor bedrijvigheid.

In de twintigste eeuw nam de betekenis van de beroepsvaart af doordat steeds meer goederen over de weg werden vervoerd.

De haven bleef echter bestaan en ontwikkelde zich steeds meer tot een haven voor recreatievaart en watersport. Daarmee kreeg een eeuwenoude plek een nieuwe functie.

Winkels en ambachten

Sint-Annaland kende vroeger een uitgebreide middenstand.

Langs de Voorstraat en in andere straten waren talrijke winkels en bedrijfjes gevestigd. Er waren onder andere bakkers, slagers, kruideniers, manufacturenwinkels en andere zaken waar inwoners hun dagelijkse benodigdheden konden kopen.

Daarnaast waren er ambachtslieden zoals smeden, timmerlieden, schilders, schoenmakers en kleermakers.

De landbouw zorgde voor aanvullende bedrijvigheid. Landbouwmachines moesten worden onderhouden, paarden beslagen en producten opgeslagen en vervoerd.

Ook cafés en herbergen speelden een rol in het sociale leven.

Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de middenstand sterk. De komst van de auto, supermarkten en betere verbindingen met andere plaatsen zorgde ervoor dat veel kleine winkels verdwenen.

Oude winkelpuien, advertenties, rekeningen en foto’s zijn daardoor belangrijke bronnen geworden voor de geschiedenis van het vroegere dorpsleven.

De veiling

Voor de economische geschiedenis van Sint-Annaland was ook de handel in landbouwproducten van betekenis.

Het dorp ontwikkelde zich tot een belangrijk centrum voor de handel in producten uit de omliggende polders. De veiling speelde daarbij een rol.

Vooral aardappelen en uien zijn sterk met Sint-Annaland en het eiland Tholen verbonden. Handelaren kochten de producten van boeren, waarna ze naar afnemers binnen en buiten Zeeland werden vervoerd.

De combinatie van landbouw, handel en haven zorgde ervoor dat Sint-Annaland een regionale verzorgende en economische functie kreeg.

Water en dijken

Zoals alle plaatsen op Tholen heeft Sint-Annaland een geschiedenis die sterk door het water is bepaald.

Het dorp kon pas ontstaan nadat land door bedijking op het water was gewonnen. De dijken rondom de polders waren vervolgens van levensbelang.

Binnen de polders zorgden sloten en watergangen voor de afvoer van overtollig regenwater. Sluizen en later gemalen hielpen het waterpeil te regelen.

De zee bood mogelijkheden voor visserij, scheepvaart en handel, maar vormde tegelijkertijd een voortdurende bedreiging.

Stormvloeden hebben door de eeuwen heen regelmatig schade veroorzaakt. De bewoners leefden daarom altijd met het besef dat het land alleen dankzij goede dijken bewoonbaar bleef.

De Watersnoodramp van 1953

In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 werd het zuidwesten van Nederland getroffen door de Watersnoodramp.

Ook het eiland Tholen kreeg te maken met dijkdoorbraken en overstromingen. Verschillende dorpen en polders werden zwaar getroffen.

Sint-Annaland bleef niet buiten de gevolgen van de ramp. Water bedreigde het dorp en in de omgeving kwamen polders onder water te staan.

De gebeurtenissen van 1953 maakten diepe indruk op de bevolking. Veel inwoners hielpen bij reddingswerk, evacuaties en het herstel van de dijken.

Na de ramp werden de waterkeringen versterkt. Vervolgens begon de uitvoering van de Deltawerken, waarmee Zeeland veel beter tegen het buitenwater werd beschermd.

De Watersnoodramp bleef een belangrijk onderdeel van het collectieve geheugen.

De Noorse woning

Een bijzondere herinnering aan de Watersnoodramp bevindt zich tegenwoordig bij Streekmuseum De Meestoof.

Na 1953 ontving Zeeland veel hulp uit het buitenland. Uit Scandinavische landen kwamen houten woningen voor gezinnen die hun huis door het water hadden verloren.

Een dergelijke Noorse woning uit Stavenisse is later naar Sint-Annaland overgebracht en bij het museum opnieuw opgebouwd.

De woning is ingericht in de stijl van de jaren vijftig en laat zien hoe gezinnen tijdens de wederopbouwperiode woonden.

Daarmee vormt het huis niet alleen een herinnering aan de ramp, maar ook aan de grote internationale hulp die Zeeland na februari 1953 ontving.

Klederdracht

Sint-Annaland was, net als de andere dorpen op Tholen, lange tijd een plaats waar traditionele Zeeuwse klederdracht in het straatbeeld voorkwam.

Vooral vrouwen droegen kleding die kenmerkend was voor Tholen. De vorm van mutsen, sieraden en andere onderdelen kon per streek verschillen en veranderde bovendien door de tijd.

Kleding liet soms iets zien over leeftijd, burgerlijke staat, kerkelijke achtergrond of welstand.

In de twintigste eeuw verdween de dagelijkse klederdracht geleidelijk uit het straatbeeld.

Foto’s, kledingstukken en sieraden zijn daarom belangrijke bronnen voor de studie van het vroegere leven. In De Meestoof worden verschillende voorbeelden van Thoolse klederdracht bewaard.

Onderwijs en verenigingsleven

De school speelde een belangrijke rol binnen de dorpsgemeenschap. Sint-Annaland kende door de jaren heen verschillende scholen.

De verzuiling van de Nederlandse samenleving had ook hier invloed. Kerkelijke overtuiging en levensbeschouwing speelden een rol bij de keuze voor onderwijs en verenigingen.

Daarnaast ontstond een rijk verenigingsleven. Muziek, zang, sport en kerkelijke verenigingen brachten inwoners bij elkaar.

Voor veel mensen vormden deze verenigingen een belangrijk deel van hun sociale leven. Uitvoeringen, wedstrijden, bijeenkomsten en jaarlijkse activiteiten behoren dan ook tot de herinneringen van generaties inwoners.

De Tweede Wereldoorlog

Ook de jaren 1940-1945 lieten hun sporen achter in Sint-Annaland.

De Duitse bezetting bracht beperkingen, distributie en onzekerheid met zich mee. Jongemannen konden worden opgeroepen voor arbeid in Duitsland en goederen werden steeds schaarser.

De ligging in Zeeland kreeg tegen het einde van de oorlog extra betekenis door de strijd om de Schelde en de militaire ontwikkelingen in West-Brabant en Zeeland.

De bevrijding betekende het einde van vijf jaren bezetting, maar de oorlog bleef voortleven in herinneringen, monumenten, foto’s en verhalen van inwoners.

Groei van het dorp

Na de Tweede Wereldoorlog breidde Sint-Annaland zich sterk uit.

Eeuwenlang had de bebouwing zich vooral geconcentreerd rond de Ring, Voorstraat en omliggende straten. In de twintigste eeuw kwamen daar nieuwe woonwijken bij.

De landbouw veranderde, steeds meer inwoners werkten buiten het dorp en het autobezit nam toe. Tegelijkertijd werden voorzieningen gemoderniseerd.

Door deze uitbreidingen werd Sint-Annaland een van de grotere woonkernen van het eiland Tholen.

Toch bleef de historische structuur in het centrum herkenbaar.

Historische gebouwen en dorpsbeeld

Het oude Sint-Annaland is vooral herkenbaar rond de Voorstraat, Ring en haven.

De historische structuur van het ring-voorstraatdorp is hier nog goed af te lezen. Oude woningen en voormalige winkelpanden herinneren aan de tijd waarin vrijwel het gehele dagelijkse leven zich in dit gedeelte van het dorp afspeelde.

De molens De Vier Winden en De Hoop vormen opvallende herkenningspunten.

Ook boerderijen in het buitengebied behoren tot het historische erfgoed. Oude schuren, erven, dijken, sloten en polderwegen vertellen over eeuwen landbouwgeschiedenis.

Niet ieder belangrijk historisch element is een monument. Ook een eenvoudige arbeiderswoning, voormalige winkel, oude boomgaard, boerderijnaam of veldnaam kan veel vertellen over het verleden.

Bekende personen

Door de eeuwen heen zijn verschillende personen met Sint-Annaland verbonden geweest.

De belangrijkste naam uit de ontstaansgeschiedenis is Anna van Bourgondië. Dankzij haar initiatief tot bedijking kon aan het einde van de vijftiende eeuw de polder ontstaan waarin Sint-Annaland werd gesticht. Haar naam leeft nog altijd voort in de naam van het dorp.

Daarnaast heeft Sint-Annaland bestuurders, predikanten, ondernemers, kunstenaars, sporters en andere inwoners voortgebracht die binnen of buiten Tholen bekendheid kregen.

Voor de heemkunde zijn echter niet alleen landelijk bekende personen van belang. Ook plaatselijke figuren – burgemeesters, schoolmeesters, artsen, molenaars, schippers, boeren, winkeliers en verenigingsmensen – hebben ieder op hun manier bijgedragen aan de geschiedenis van het dorp.

Sint-Annaland door de eeuwen heen

Sint-Annaland is een dorp dat letterlijk op het water is gewonnen.

Na de bedijking in de vijftiende eeuw ontstond een planmatig aangelegd dorp met een kerk, Ring, Voorstraat en verbinding met de haven. Vanuit die kern ontwikkelde zich een agrarische gemeenschap waarin landbouw, handel en ambachten eeuwenlang centraal stonden.

Meekrap en de meestoven herinneren aan een verdwenen landbouwindustrie. De molens vertellen over de verwerking van graan. De haven laat de vroegere betekenis van vervoer over water zien. De kerken weerspiegelen het godsdienstige leven en de dijken herinneren aan de voortdurende strijd tegen het water.

In de twintigste eeuw veranderde het dorp sterk. Mechanisatie, nieuwe vervoersmogelijkheden, de Watersnoodramp, de Deltawerken en woningbouw veranderden zowel het landschap als het dagelijkse leven.

Toch zijn veel oude structuren behouden gebleven. De Ring, Voorstraat, haven, molens, historische bebouwing en het omliggende polderlandschap verbinden het huidige Sint-Annaland met zijn verleden.

Streekmuseum De Meestoof heeft daarbij een bijzondere betekenis. Daar worden voorwerpen, foto’s, documenten en verhalen bewaard die anders gemakkelijk verloren zouden gaan.

Samen vertellen deze bronnen en zichtbare sporen het heemkundige verhaal van Sint-Annaland: een Zeeuws dorp dat sinds zijn stichting aan het einde van de vijftiende eeuw is gevormd door landbouw, geloof, handel en vooral door het leven met het water.